Cultuur = zuurstof

In de huidige tijden, waarin alles in het teken lijkt te staan van economie en rendabiliteit, heeft de cultuursector het moeilijk. Aangejaagd door populistische bewegingen is er een afkeer ontstaan tegen nuancering en complexiteit, terwijl dat net de thema’s zijn die vooral in de kunst aan bod komen. Kunst is per definitie progressief, omdat elke kunstuiting – een gedicht, een lied, een schilderij – in staat is om het denken van degene die kijkt, leest, luistert of gewoon geniet, te veranderen. Zoals Oek de Jong zei: “Je hele persoon is in het geding wanneer je een goede roman leest.” Dat hebben starre denkers per definitie niet graag.
De Griekse filosoof Plotinus zei ooit dat schoonheid een stoffelijke versie is van goedheid. Ze verwijst naar en kan ons herinneren aan deugden als liefde, vertrouwen, intelligentie, vriendelijkheid en rechtvaardigheid. Schoonheid is uiteraard subjectief, maar dat ontslaat de sector niet van zijn verantwoordelijkheid. Cultuur mag soms elitair zijn en vooruitlopen op haar tijd. Maar cultuur mag geen alleenrecht zijn van losgezongen elites, die elkaar ontmoeten in dure operahuizen of op exclusieve vernissages. Cultuur mag geen sector zijn die vanwege zijn kunstzinnige statuut geen verantwoording moet afleggen voor zijn werking en engagement. Tegenwoordig zijn we niet meer zo gek van het idee dat kunst een educatieve taak moet hebben of een ethisch doel moet dienen. Misschien is het geen gek idee om die visie te herbekijken? Zo zijn er bijvoorbeeld enkele voorstellen van Alain de Botton. De man schrijft weinig zinnigs, maar zijn benadering van cultuur is een welgekomen verademing binnen zijn zeer uitgebreide oeuvre. De Botton stelt: “Want moderne kunst is vandaag de dag dermate abstract tot nihilistisch dat ze grenst aan het decadente en geen boodschap meer overbrengt. Het is een instrument van het postmodernisme geworden: zie zelf maar wat je erin ziet: alles is goed! Misschien moeten we opnieuw durven te werken met onderschriften bij kunstwerken, waarin de kunstenaar uitleg geeft bij zijn bedoeling, bij zijn achterliggende gedachten, bij de keuze voor het materiaal of de kleuren…” Of nog volgens De Botton: “Kunst moet dus verbeelding opwekken, en daardoor heb ik niet zo’n hoge pet op van extreem abstracte of dadaïstische kunst. Ze staat zo ver van de werkelijkheid dat elke identificatie door de toeschouwer vrijwel onmogelijk wordt. Waarin schuilt de kracht van de Griekse tragedie? In de identificatie van de toeschouwer met het lot en de dilemma’s van de personages. Waarin schuilt de kracht van Molière? In de spiegel die de huichelaars en de vrekken ons voorhouden. Een muziekstuk dat de melancholie of de vreugde uitdrukt waarin de luisteraar zich herkent, is zo veel mooier dan het abstracte werk waarin je niets herkent.”
Zware besparingen op cultuur, zoals sommige politieke strekkingen voorstellen, zijn dom. De sociaal-artistieke sector wordt bijvoorbeeld te weinig naar waarde geschat. Ook de toenemende druk op de culturele sector om zijn creaties ondergeschikt te maken aan politieke doeleinden, vinden wij begrijpelijk, maar kan tegelijk contraproductief werken en vernieuwing of rebelsheid fnuiken. Maar een maatschappelijk debat over de zin en onzin van cultuur en van bepaalde hedendaagse evoluties kan nuttig zijn in het belang van de sector zelf. Dergelijk debat ontbreekt en daarom is er in Vlaanderen wel een cultuurbudgetbeleid, maar te weinig een cultuurbeleid.
Cultuur is het pigment dat onze samenleving kleurt, omdat ze verhalen vertelt en ons hierdoor aanzet tot empathie. Cultuur brengt inzicht, cultuur rebelleert. Cultuur verenigt mensen en bouwt bruggen omdat ze ons denken en ons handelen verzacht. Een samenleving die daarop bespaart, schiet zichzelf in de voet.

Björn Siffer

HVWcover augustus 2014Artikel uit Het Vrije Woord, augustus, september, oktober 2014, jaargang 59, nr. 4
Het Vrije Woord wordt vier maal per jaar volledig gratis bezorgd aan alle leden van HVV.
Externen, verenigingen of bibliotheken kunnen zich abonneren voor 20 euro per jaar.
Meer info vind je hier.