Sinterklaas maakt ook gelukkig

26/11/2013, De Standaard

Het geloof mag voor publicist Mark Van de Voorde, en velen met hem, dan een houvast zijn en een comfortabele buffer tegen de realiteit, het blijft wel een illusie die intellectueel niet te verantwoorden is, zegt Maarten Boudry.

Wat? Godsgeloof zalft de ziel, maar onschuldig is het allerminst.

Is de waarheid heilig, of mogen we haar soms verloochenen? Filosofen in de rationalistische traditie menen dat waarheid bevrijdt, en dwaling doet lijden.

Recent onderzoek in de psychologie naar ‘positieve illusies’ betwist die stelling. Illusies zijn soms heilzaam, omdat ze ons gezond maken, meer zelfvertrouwen schenken en verlammende twijfels bezweren. Neem onze eigenwaan. De meeste mensen geloven dat ze beter en bekwamer zijn dan hun gemiddelde medemens, of het nu gaat over autorijden of mensenkennis. Mensen hebben ook al te rooskleurige verwachtingen over de toekomst, en menen dat ze een grotere controle op hun omgeving uitoefenen dan het geval is.

Maar wat blijkt? Een stevige eigendunk en een scheut optimisme geven ons veerkracht. De tegenpool van het fenomeen staat bekend als ‘depressief realisme’: mensen die een accuraat zelfbeeld hebben, zijn eerder geneigd tot depressies. Positieve illusies zouden als een psychologische buffer dienstdoen, om ons gemoed op peil te houden en onze demonen uit te bannen.

De paradox van positieve illusies is dat je ze moeilijk doelgericht kan toepassen, net zoals een scepticus niet zomaar een homeopathisch middeltje kan slikken om toch van het placebo-effect te profiteren. Inzicht in de werking van zo’n mechanisme ondergraaft meestal de doeltreffendheid. Bovendien kunnen we onze overtuigingen niet zelf kiezen, ze dringen zich aan ons op. We kunnen niet zomaar beslissen om te geloven in ons schaaktalent, of dat we onze dierbaren zullen terugzien in het hiernamaals. Filosofen breken zich het hoofd over het ‘zelfbedrog’ waarin de wensdenker verwikkeld is. Mocht er een bijsluiter bestaan voor wensdenken, zou daarop staan: ‘gelieve de bijsluiter niet te lezen’.

De tranen van Etienne Vermeersch

Merkwaardig genoeg, in het licht van die paradox, worden de voordelen van positieve illusies soms expliciet aangegrepen ten faveure van diezelfde illusies. Geloof in God maakt gezond en gelukkig, aldus de katholiek Mark Van de Voorde (DS 23 november), in navolging van de auteurs Rik Peels en Stefan Paas. Mooi zo! Laten we allen een mentale krachtinspanning doen: peinzende blik, Rodin-pose, misschien enig geprevel. Welaan dan: voortaan zal ik de geneugten van het godsgeloof smaken! Of is het zo eenvoudig niet?

De psychologische effecten van godsgeloof zijn omstreden. Toegegeven, wie gelovig is, put daar ongetwijfeld kracht uit. Geloofsafval kan een groot gemis zijn. Etienne Vermeersch huilde bittere tranen toen hij zijn geloof had afgezworen. Maar elke drastische wijziging in ons wereldbeeld doet de grond onder onze voeten wegzinken, niet alleen in de religieuze sfeer.

self-deceptionIllusies hebben de neiging om zich in het weefsel van onze overtuigingen te vertakken, en zijn zelden onschuldig. Geloof in de openbaring van een heilig boek is erg licht ontvlambaar, omdat de gelovige zich verbindt tot de goddelijke inspiratie van elk woord, zelfs als die tegen morele intuïties of het redelijke verstand indruist. Voor je het weet, verdedig je een middeleeuwse moraal, of neem je halsbrekende exegetische bochten om je positieve illusie te vrijwaren.

Sinterklaas maakt ons ook gelukkig. Niet alleen geeft hij kinderen een goed gevoel, ook ouders beleven plaatsvervangend plezier en worden vervuld van heimwee naar de onschuld van hun kindertijd.

Het probleem met het fopspeenargument is dat het eigenlijk elke rationele discussie ondergraaft. Van De Voorde noemt het christendom, in navolging van Jürgen Habermas, het ‘ultieme fundament’ van onze vrijheid, het geweten, de democratie en de mensenrechten. Gelooft Van de Voorde die onzin echt, ook na de lectuur van de Kriminalgeschichte des Christentums van Karlheinz Deschner, of Dirk Verhofstadts laatste boek Atheïsme als basis voor de moraal? Of geeft die overtuiging hem gewoon een goed gevoel?

Het eeuwige hellevuur

In de Bijbel wordt met geen woord gerept over democratie, slavernij wordt er expliciet goedgekeurd, en voor hen die in eer en geweten tot het besluit komen dat Jezus waarschijnlijk niet de zoon van God is, wacht het eeuwige hellevuur.
Van de Voorde meent dat het godsbeeld van atheïsten Richard Dawkins en Daniel Dennett ‘allang door de theologie is afgeschreven’. Is hij na nauwkeurig onderzoek tot die bevinding gekomen, of is ze gewoon goed voor zijn gezondheid? Waar ligt de grens van zijn gevoelsdenken? In elke andere sfeer geldt het psychische comfort van een overtuiging als een ultiem zwaktebod.

De klassieke voorbeelden van positieve illusies zijn psychische evenwichtsoefeningen, waarbij de waarheid zachtjes geweld wordt aangedaan. Een milde scheut wensdenken en zelfvertrouwen sterkt het gemoed, maar roekeloos gedrag kan tot een onzachte aanvaring met de realiteit leiden. Niet alleen letterlijk, zoals bij snelheidsduivels op de weg, maar ook in de vorm van sociale vernedering. Positieve illusies kunnen de gezondheid ernstige schade berokkenen. De geloofssprong naar een bovennatuurlijke schepper die zichzelf incarneerde op aarde en na kruisiging uit de doden opstond (ik kan maar gissen wat Van de Voorde nog allemaal gelooft), is intellectueel weinig verantwoord, zelfs indien ze de ziel zalft.

Verder meen ik het volkomen bij het rechte eind te hebben. Zalig zij de illusie!

Maarten Boudry, wetenschapsfilosoof (UGent) en mede-auteur van ‘De ongelovige Thomas heeft een punt’ (Houtekiet, 2011).

2 reacties op “Sinterklaas maakt ook gelukkig

  1. Gelovigen mogen zichzelf gelukkig wanen met hun geloof,maar hun aloude opvatting dat niet-gelovigen geen moreel besef hebben,geen geweten,geen geluk kunnen vinden of positief in het leven staan,is bij sommigen nog niet verdwenen.Ik herinner me nog dat mijn buurmeisje vroeger met mij niet mocht spelen omdat ik geen plechtige communie deed.Ik dacht dat de tijden veranderd waren.Maar op deze manier stellen gelovigen als Van de Voorde zich nog altijd boven anderen,niet echt een fijne houding in onze pluralistische maatschappij.

  2. Geloof is een privézaak maar georganiseerde godsdienst is een gevaar voor de wereld zolang gekken zelfmoordaanslagen plegen omdat hun 80 maagden in de hemel is beloofd, zolang priesters kinderen vekrachten omdat het celibaat hen verbiedt te trouwen of een relatie aan te gaan, zolang bloed niet mag gegeven worden omdat he ‘heilig’ is, zolang bigamie is toegestaan voor de man omdat hij superieur is omdat Adam de eerste man zou zijn geweest, zolang medicatie niet mag omdat het het verlichte pad van de levensweg verstoort, is georganiseerde godsdienst een zéér gevaarlijk goedje!

Reacties zijn gesloten.